Najbardziej znani brytyjscy poeci i ciekawostki o ich życiu

W dniu 23 kwietnia, w rocznicę śmierci Szekspira i Cervantesa, obchodzimy Międzynarodowy Dzień Książki. Jakiś czas temu wspominaliśmy najbardziej znane autorki, pochodzące z Wielkiej Brytanii. Zgodnie z umową, nie pomijamy też panów! A ponieważ na przestrzeni wieków to mężczyźni mieli więcej szans, aby ich dzieła dotarły do szerszej publiczności (zapewne pamiętacie, że Jane Austen podpisywała swoje powieści jako “Dama”, aby nie wywołać skandalu!), to nasz post postanowiliśmy podzielić na dwie części. Dziś zaczniemy od poetów, a za jakiś czas powiemy nieco więcej o autorach prozy. Sami zobaczycie, że życiorys wielu z nich nadałaby się na osobny post. Oto najbardziej znani brytyjscy poeci oraz ciekawostki o ich życiu i twórczości. Zapraszamy do lektury!

William Szekspir – ikona (pop)kultury

Chyba nikt nie ma wątpliwości, że najbardziej znanym i cenionym brytyjskim literatem jest William Szekspir, dlatego to właśnie od niego zaczniemy nasz tekst! Nasz bohater napisał 38 sztuk, 154 sonety oraz sporo utworów innych gatunków. Co więcej, wprowadził do języka angielskiego około 1600 słów! Jest też najczęściej cytowanym anglojęzycznym pisarzem świata. Nie bez przyczyny uważa się go za narodowego poetę Anglii. 

Ale zacznijmy od początku. Mały William przyszedł na świat prawdopodobnie 23 kwietnia 1564 roku w miasteczku Stradford-upon-Avon, jako trzecie dziecko w rodzinie Shakespearów. Dlaczego prawdopodobnie? Ponieważ znamy jedynie datę jego chrztu (26 kwietnia), a ten z reguły odbywał się parę dni po narodzinach dziecka. Edukację Szekspir zakończył w wieku 14 lub 15 lat, a mając 18 lat ożenił się z Anne Hathaway. Mówi się, że małżeństwo zostało wymuszone przez rodzinę ze względu na odmienny stan oblubienicy. Czy małżeństwo było szczęśliwe? Trudno powiedzieć, zwłaszcza, że w pewnym momencie nasz bohater porzucił rodzinę i wyjechał do Londynu. William i Anna doczekali się jednak trójki dzieci. Niestety syn – Hamnet zmarł jeszcze w dzieciństwie i być może to on był inspiracją do napisania “Hamleta”.

Ciekawostki o Szekspirze

Przejdźmy jednak do twórczości naszego bohatera. Każdy zna “Hamleta”, “Makbeta”, “Romea i Julię” czy “Sen nocy letniej”. Każdy też wie, że Szekspir był aktorem (ponoć nie najlepszym!), a jego sztuki można było zobaczyć na deskach londyńskiego teatru Globe. Z pewnością każdy choćby raz czytał szekspirowskie wersy lub widział choćby jedną z ekranizacji. Dlatego mamy dla Was 3 ciekawostki, o których mogliście nie wiedzieć!

• Istnieje około 100 różnych odmian pisowni nazwiska naszego bohatera (w tym m.in. Shakspere, Shaksper, Shaxper czy Shake-speare). Wynika to z braku ostatecznych ustaleń pisowni angielskiej za życia poety. Dziś jako ostateczną formę przyjmuje się Shakespeare, a spolszczona forma brzmi Szekspir. 
• William Szekspir został pochowany w kolegiacie Świętej Trójcy w Stratford, a jego pomnik przedstawia go jako poetę z piórem w ręku. Nie było to jednak wyróżnienie, by uhonorować jego dorobek literacki! Szekspir po prostu wykupił sobie miejsce w kolegiacie za całe 440 funtów. 
• W jego życiorysie istnieje 7-letnia luka, tzw. ”zagubione lata”. Być może czas ten przepracował jako nauczyciel, a być może… odsiadywał wyrok za kłusownictwo!

Warto też wiedzieć, że Szekspir stał się zdecydowanie bardziej znany po śmierci niż był za życia. Co więcej – niektórzy sądzą, że w ogóle nie istniał! Miał być jedynie alter ego współczesnego mu Christophera Marlowe’a (choć paru innych kandydatów też by się znalazło). Wynika to z przekonania, że niewykształcony Stradfordczyk nie mógłby napisać tak wyszukanych sztuk! 

W Londynie, nad brzegiem Tamizy, zobaczycie charakterystyczny budynek teatru Globe. Ale czy w czasach Szekspira stał w tym samym miejscu? Z pewnością dowiecie się na naszych city breakach w Londynie!

Geoffrey Chaucer – średniowieczny dyplomata

Geoffrey Chaucer urodził się ok 1343 roku, prawdopodobnie w Londynie, w rodzinie od pokoleń zajmującej się dostawą wina, m.in. na królewski dwór. Rodzina należała przynajmniej do klasy średniej, a prawdopodobnie do ówczesnej elity. Chłopak otrzymał staranne wykształcenie, służył też w wojsku, a nieco później – wiele podróżował jako negocjator w sprawach handlowych (w wersji mniej oficjalnej – jako szpieg). Ożenił się z damą dworu, a w 1367 roku został oficjalnie przyjęty na dwór królewski. 

Na przełomie Chaucer lat 60 i 70 XIV wieku odwiedził Genuę i Florencję, gdzie zetknął się z twórczością włoskich poetów. To bez wątpienia ich dzieła miały wpływ na jego późniejszą twórczość, bowiem to właśnie Chaucer wprowadził pochodzącą z Włoch balladę do angielskiej literatury. 

Po powrocie z Italii, nasz bohater objął stanowisko Głównego Inspektora Ceł w londyńskim porcie, które zajmował przez 12 lat. Po małej przerwie na tajemniczą podróż, wrócił do Kentu, gdzie piastował jeszcze stanowisko Komisarza Pokoju oraz członka Parlamentu. W 1389 roku został Dyrektorem Robót Publicznych Korony, a w czasie swojej niespełna 3-letniej kadencji brał udział m.in. w przebudowie pałacu Westminsterskiego i Zamku w Windsorze. 

Twórczość literacka stanowiła raczej hobby niż główne zajęcie Chaucera. Za jego najważniejsze dzieło uważa się “Opowieści Kanterberyjskie” – zbiór opowieści napisanych w różnych stylach i gatunkach, które przedstawiają historie opowiadane przez pielgrzymów, zmierzających z londyńskiego Southwark do grobu Thomasa Becketa w Canterbury. To dzieło wyrafinowane pod względem literackim, a przy tym pełne humoru i życia, co zapewniło Chaucerowi status najważniejszego poety średniowiecznego!

Ciekawostki o Chaucerze

Żywot Chaucera był niezwykle barwny. Nic dziwnego – sprawował kilka naprawdę ważnych stanowisk publicznych, a do tego był dyplomatą. Oto kilka ciekawostek o samym Chaucerze i jego twórczości:

• Król Edward III w uznaniu za zasługi przeznaczył dla Chaucera nagrodę w wysokości 1 galonu wina dziennie (który później wymieniono na wypłaty pieniężne).
• W 1377 roku Chaucer wybrał się w tajemniczą podróż. Lokalna plotka mówiła, że był członkiem dyplomatycznego poselstwa, które miało na celu ożenek angielskiego króla Ryszarda II z francuską księżniczką. Do małżeństwa nie doszło, ale gdy w Chaucer zmarł w niewyjaśnionych okolicznościach w 1400 roku, spekulowano, że to zemsta wrogów Ryszarda II. W 2003 roku Terry Jones (członek grupy Monthy’ego Pythona) wydał nawet książkę “Who Murdered Chaucer?: A Medieval Mystery” (“Kto zabił Chaucera? Średniowieczna zagadka”). Warto też wiedzieć, że Chaucer został pochowany w Zakątku Poetów w Opactwie Westminsterskim. 
• Poemat Chaucera “Sejm Ptasi” przedstawia wizję senną, w której ptaki zebrały się w Dniu św. Walentego, aby połączyć się w pary. To pierwsze literackie potwierdzenie znaczenia Walentynek!
• Chaucer wprowadził do angielskiej literatury kilka form literackich, m.in. siedmiowersową “strofę królewską” (o rymach ababbcc)

John Milton – ślepy poeta

John Milton przyszedł na świat 9 grudnia 1608 roku w Londynie, przy Bread Street. Był synem zamożnego notariusza, a rodzina choć purytańska, ceniła sztukę w wielu jej formach. Milton był wszechstronnie wykształcony, a na studiach w Cambridge poznał kilka języków, w tym grekę i łacinę, w której próbował sił jako poeta. 

Jako młody człowiek Milton odbył podróż po Europie – odwiedził m.in Francję i Włochy (do których zawitał ponownie jeszcze później, spotykając m.in Galileusza). To w tym czasie narodziło się jego marzenie, by stworzyć poemat epicki. Wbrew planom ojca, który widział Johna jako anglikańskiego duchownego, ten w pełni poświęcił się pisaniu. W 1629 roku powstał “Hymn na Boże Narodzenie”. Choć to nie najważniejsze z dzieł Miltona, znawcy twierdzą, że nigdy później poeta nie wykazał się takim kunsztem i harmonią języka! W kolejnych latach Milton pisał dramaty, sonety i elegie, które przyniosły mu spory rozgłos. 

Marzeniem naszego bohatera w dalszym ciągu była epopeja. Milton planował po raz kolejny ożywić historię króla Artura, jednak wkrótce powstał “Raj utracony”. Poemat w 12 księgach, w języku angielskim, został wydany po raz pierwszy w 1662 roku. Napisany białym wierszem “Raj utracony” opowiada o buncie aniołów i upadku Szatana. Pod względem technicznym to dziesięciozgłoskowiec jambiczny (na polski przetłumaczony jako jedenastozgłoskowiec). Co ciekawe, Milton stworzył swoje największe dzieło, będąc praktycznie ślepy, a treść dyktował swoim córkom.

Milton zmarł w 1674 roku i został pochowany w kościele St Giles-without-Cripplegate. To jeden z niewielu średniowiecznych kościołów, który przetrwał Wielki Pożar Londynu w 1666 roku. 

Ciekawostki o Miltonie

Jak zapewne zauważyliście, najbardziej znani brytyjscy poeci to prawdziwa kopalnia ciekawostek. I nie inaczej jest z Miltonem!

• John Milton silnie angażował się w politykę. W czasie, gdy faktyczną władzę sprawował Cromwell, Milton był sekretarzem do spraw korespondencji zagranicznej (w języku łacińskim) przy Radzie Państwa.
• Ze względu na bardzo szczegółowy opis Szatana, który w słowach Miltona stał się fascynującą postacią, poetę niekiedy nazywano „nieświadomym satanistą”. 
• W filmie “Adwokat Diabła” demoniczny bohater grany przez Ala Pacino nazywa się John Milton. To bez wątpienia nawiązanie do postaci Szatana z “Raju Utraconego”
• Milton był zwolennikiem rozwodów. Z pewnością wpływ na to miało pierwsze małżeństwo z 20 lat młodszą od niego Mary Powell, która opuściła męża po zaledwie 6 miesiącach. Ponieważ rozwód nie wchodził w grę, kilka lat później Mary została zmuszona do powrotu do Miltona, ale małżeństwo nie było szczęśliwe. Po śmierci Mary, Milton żenił się jeszcze dwukrotnie. 

George Byron – skandalista i grecki bohater

George Gordon Noel Byron, 6. baron Byron pojawił się na świecie 22 stycznia 1788 roku w Londynie. Od małego miał zdeformowaną prawą stopę, ale fakt ten nie był raczej istotny w jego biografii. W przeciwieństwie do jego inteligencji i osobowości – gdyż młody Byron nie tylko zasiadał w Izbie Lordów mając lat zaledwie 24, ale też mógł pochwalić się licznymi przyjaźniami i podbojami miłosnymi! Co więcej, Byron nie ukrywał swojego biseksualizmu, a romanse nawiązywał chętnie, nic więc dziwnego, że miał opinię skandalisty. Podkochiwał się w koledze ze studenckiego chóru i w przyrodniej siostrze, próbował kupić 12-letnią córkę (!) swej ateńskiej gospodyni (której później poświęcił wiersz “Dziewczę z Aten”), romansował z żoną premiera i z siostrą Mary Shelley. Ożenił się “z rozsądku”, by uniknąć skandalu, gdy kochanka zaszła w ciążę. Zresztą rok po narodzinach córki, żona opuściła Byrona zabierając dziecko. 

Jednocześnie Byron był cenionym politykiem i dramatopisarzem. Za jego najważniejsze dzieło uważa się poemat “Don Juan” – jedno z największych arcydzieł literatury XIX wieku! Był też współautorem niepodległości Grecji i dowódcą jednego z oddziałów powstańczych. Jego decyzja o tym, które stronnictwo powstańcze wesprzeć, choć wówczas nie do końca popularna, dziś oceniana jest bardzo wysoko, a brytyjski poeta jest… narodowym bohaterem Grecji. 

Lord Byron zmarł właśnie w Grecji, w 1824 roku. Jeszcze przed wyprawą wojenną zachorował, a organizm osłabiono puszczając mu krew. Gdy wkrótce zaraził się malarią, nie miał już szans na przeżycie. Mimo wysokiej pozycji i literackiej sławy, odmówiono mu pochówku w Opactwie Westminsterskim. Jego serce spoczęło pod drzewem w greckim Missolungi, a ciało – na cmentarzu w Hucknall w hrabstwie Nottingham. Dziś w Opactwie zobaczycie jednak pamiątkę po Byronie – to kopia marmurowej płyty grobu Byrona, ofiarowana przez króla Grecji w 1969 roku.

Ciekawostki o Byronie

Ktoś z opinią skandalisty musiał mieć ciekawe życie! Nie inaczej było z Byronem!

• W czasie studiów na Uniwersytecie Cambridge Byron był posiadaczem niedźwiedzia (który również posiadał status “studenta”). Sprawił sobie takie zwierzę w ramach protestu przeciwko zakazowi trzymania na uczelni psów. 
• Choć uznawany jest za najbardziej wpływowego pisarza epoki romantyzmu, sam niechętnie wypowiadał się o pokoleniu romantyków i nie chciał być z nimi identyfikowany. 
• Jedyną córką Byrona z jego małżeństwa z Aną Isabel Milbanke była Ada Lovelace – słynna matematyczka, pierwsza programistka i również poetka. 
• Wbrew powszechnej opinii “bohater bajroniczny” (którego przykładem jest choćby niepokorny, tajemniczy buntownik wykreowany przez poetę w “Giaurze”), nie odzwierciedla charakteru samego autora.  
• Zhellenizowana forma nazwiska Byron – Viron lub Vironas nadal jest w Grecji popularnym męskim imieniem. Również jedna z dzielnic tzw. Wielkich Aten – Vironos zawdzięcza swoją nazwę Byronowi. 
• Największe dzieło Byrona – poemat “Don Juan” powstał w Wenecji, Rawennie, Pizie i Genui.

John Keats – “poeta poetów”

W 1795 roku w podlondyńskim Moorgate przyszedł na świat John Keats – “niegrzeczny chłopiec”, syn stajennego. Po śmierci ojca, matka wraz z pięciorgiem dzieci przeniosła się do Edmonton, gdzie młody Keats wkrótce podjął naukę. Miał zostać chirurgiem, jednak niespodziewania zainteresował się literaturą. Praktykował wprawdzie jeszcze w Szpitalu św. Tomasza w Londynie, jednak około 1816 roku porzucił nauki medyczne, by kontynuować pisanie. Poznał też przyjaciół z kręgu literatów, m.in. Hunta i Shelley’a. W 1818 roku, wraz z przyjaciółmi, wyruszył do Irlandii i Szkocji, gdzie nabawił się przeziębienia, które stało się bezpośrednią przyczyną gruźlicy – choroby, która sprawiała, że Keats czuł się martwy jeszcze za życia.  

Choć publikował dużo, krytycy wyśmiewali jego styl, nazywając go “Cockneyowską szkołą” (słowem “cockney” do dziś określa się dialekt mieszkańców biedniejszych dzielnic Londynu). Dziś uważa się go za mistrza rozbudowanej formy, który piękno otaczającego go świata oddawał słowami w sposób niezwykle zmysłowy. Absolutną klasyką angielskiej poezji jest bez wątpienia jego ballada “La Belle Dame Sans Merci” utrzymany w rytmie prowansalskiej piosenki wędrownej. 

W 1820 roku, zgodnie z zaleceniem lekarzy, Keats wyjechał do Neapolu, by we włoskim słońcu podratować zdrowie. Zmarł niewiele później, 23 lutego 1821 roku w swoim mieszkaniu przy Schodach Hiszpańskich w Rzymie. I to właśnie we włoskiej stolicy jest pochowany – na cmentarzu protestanckim. Na jego nagrobku znajdziecie napis “Here lies one whose name was writ in water” („Tutaj spoczywa ten, którego imię zapisano na wodzie”).

Ciekawostki o Keatsie

John Keats przeżył zaledwie 25 lat, ale zdążył zapisać się w historii brytyjskiej literatury!

• W domu, w którym mieszkał Keats znajduje się obecnie muzeum poświęcone pamięci poety. W ogrodzie nadal rośnie drzewo morwowe, o którym Keats wspominał w jednym z listów w 1818 roku. 
• Film “Jaśniejsza od Gwiazd” w reżyserii Jane Campion opowiada historię romansu Keatsa ze szkocką sąsiadką jego przyjaciela – Fanny Brawne. W Keatsa wcielił się Ben Wishaw.
• Harmonia i melodyjność poezji Keatsa miały ogromny wpływ na sztukę prerafaelitów. 

Alfred Tennyson – nadworny poeta

Kolejny z naszych dzisiejszych bohaterów urodził się w 1809 roku w Somersby, w angielskim hrabstwie Lincolnshire, jako jedno z dwunastu dzieci lokalnego kleryka. Rodzina nie była zamożna, ale wśród przodków było paru prominentnych arystokratów, zadbano zatem o porządną edukację dzieci. Ojciec Alfreda, zmuszony do wstąpienia do stanu duchownego, interesował się muzyką, architekturą, malarstwem i poezją. Miało to wpływ na Tennysona, podobnie jak alkoholizm i problemy psychiczne ojca. W wieku 15 lat, młody Alfred, wraz z dwoma starszymi braćmi wydał pierwszy tomik poezji. Od najmłodszych lat był też ogromnym miłośnikiem twórczości Byrona. Za jeden ze swoich pierwszych wierszy – “Timbuctoo” otrzymał Złoty Medal Kanclerza Uniwersytetu w Cambridge. Jeszcze na studiach zaprzyjaźnił się z Arthurem Hallamem, również poetą, z którym planował wydać kolejny tomik wierszy. 

Śmierć ojca przerwała studia Tennysona, który wrócił do rodzinnego domu, by pomóc w wychowaniu młodszego rodzeństwa. Tymczasem Arthur Hallam zaręczył się z siostrą Tennysona, Emilią. Niestety podczas podróży do Wiednia 22-letni Hallam nagle zachorował i zmarł, prawdopodobnie na udar. Śmierć najlepszego przyjaciela wstrząsnęła Alfredem, który pogrążył się w żałobie na długi czas. Swój żal przelał na papier i tak powstało jedno z jego największych dzieł – “Pani z Shalott”.

Niestety “Pani z Shalott” została chłodno przyjęta przez krytyków. Na dodatek przez kiepskie inwestycje Alfred stracił większośc swojego majątku. Nie poddawał się jednak i wkrótce los się odwrócił! Dwa tomiki poezji wydane 1842 roku przyniosły mu uznanie i sławę, a 8 lat później został “poeta laureatus” – nadwornym poetą brytyjskiej monarchii. W międzyczasie ożenił się ze swoją przyjaciółką z dzieciństwa, z którą miał dwóch synów – starszy otrzymał imię Hallam, po zmarłym przyjacielu. Pisał do końca życia (zmarł w 1892 roku), choć późniejsze dzieła uchodzą za nieco zbyt sentymentalne. Pochowany został w Westminster Abbey w Londynie. 

Ciekawostki o Tennysonie

Oczywiście mamy dla Was garść ciekawostek o naszym bohaterze!

• Virginia Woolf napisała sztukę “Freshwater”, w której ukazuje Tennysona jako gospodarza dla swoich przyjaciół.
• Alfred Tennyson jest uznawany za jednego z najwybitniejszych twórców monologów dramatycznych, a za najważniejszy przykład może tu posłużyć “Ulisses”. 
• W 1884 roku, jako pierwszy w historii poeta, otrzymał tytuł szlachecki z rąk królowej Wiktorii. Monarchini była zresztą oddaną fanką jego wierszy!

William Blake – poeta przeklęty

Na koniec wspomnimy jeszcze o Williamie Blake’u – jednym z prekursorów romantyzmu w angielskiej literaturze. Blake był nie tylko poetą – oprócz poezji (i prozy!) zajmowały go również grafika, sztuki drukarskie, malarstwo czy szeroko pojęty mistycyzm. Urodził się w 1757 roku w rodzinie londyńskiego pończosznika i szybko zaczął wykazywać talent do rysunku. Szybko zajął się rytownictwem, choć nie był to wówczas zawód specjalnie poważany. Przez dłuższy czas zajmował się kopiowaniem grafik i obrazów. Projektował nawet… nagrobki! 

Był osobą niezwykle uduchowioną, doznawał licznych wizji i objawień, a mistycyzm uważał za najważniejszy z aspektów życia. Przez współczesnych nazywany był niekiedy nazywany “Szalonym Blake’iem”.

W 1782 roku William Blake ożenił się z Catherine Boucher – analfabetką z bardzo ubogiej rodziny. Nauczył ją czytać i pisać (próbował przekazać jej również tajniki rytownictwa), a małżeństwo okazało się bardzo szczęśliwe. Gdy okazało się, że para nie może mieć dzieci, William odmówił wzięcia konkubiny, co w tamtych czasach nie było wcale oczywiste! 

Nasz bohater do końca życia utrzymywał się z rytownictwa – jego ilustracje, choćby do dzieł Miltona, cieszyły się sporym powodzeniem. Co więcej, ilustracje Blake’a do biblijnej “Księgi Hioba” porównywane były nawet do dzieł Rembrandta! I choć wydawał wiersze, to za życia Williama jego pełna religijnych odniesień poezja nie cieszyła się dużym uznaniem (podobnie jak obrazy). Dlaczego zatem wspominamy o nim w poście o brytyjskich poetach? Bo sława przyszła później, wraz z licznymi nawiązaniami (pop)kulturowymi!

Ciekawostki o Blake’u

Dziś William Blake uznawany jest za poetę dla wymagającego odbiorcy. Co więcej, jego poemat “Jerusalem” opatrzony muzyką Huberta Parry’ego jest jedną z najbardziej znanych angielskich pieśni patriotycznych, a dla niektórych – niemal alternatywnym hymnem Wielkiej Brytanii. Warto też wiedzieć, że artyści do dziś chętnie czerpią z twórczości Williama Blake’a. Oto zaledwie kilka przykładów, w tym jeden z polskiego podwórka!

• Słowa “Bring me my chariot of fire” z poematu “Jerusalem” stały się inspiracją dla tytułu ikonicznego już filmu “Rydwany Ognia” w reżyserii Ridley’a Scotta. 
• Zespół The Doors zawdzięcza swoją nazwę Blake’owi (choć za drobnym pośrednictwem Huxleya). Chodzi dokładnie o aforyzm: “If the doors of perception were cleansed every thing would appear to man as it is, infinite” (w tłumaczeniu “Gdyby drzwi percepcji zostały oczyszczone, każda rzecz jawiłaby się człowiekowi, taką jaką jest – nieskończoną.”).
• Tytuł książki Olgi Tokarczuk “Prowadź swój pług przez kości umarłych” to cytat z “Zaślubin Nieba i Piekła). Treść powieści również nawiązuje do twórczości Blake’a. 
• Po cytaty i poezje Williama Blake’a sięgali też m.in. Dan Brown, Thomas Harris czy Jim Jarmusch. fragmenty jego wierszy możemy usłyszeć w serialu “Mentalista”, a nawet… w anime “Czarodziejka z Księżyca”.

To oczywiście nie wszyscy znani i cenieni brytyjscy poeci! Warto znać choćby“Poetów jezior” z Lake District, których czołowym przedstawicielem był William Wordsworth. Percy Bysshe Shelly był nie tylko mężem Mary Shelley i przyjacielem Byrona, ale również uznanym poetą. O Robercie Burnsie pisaliśmy już co nieco przy okazji szkockiego święta zwanego “Nocą Burnsa”. Edward James Hughes (prywatnie mąż Sylvii Plath) uznawany jest za jednego z najwybitniejszych poetów swojego pokolenia. Ślady twórczości wielu z nich dostrzeżecie w popkulturze, podczas spacerów po Londynie, a także… na naszych city breakach. Przede wszystkim tych w Londynie, ale nie tylko!