Nagrody Nobla. Sztokholm i Oslo w służbie nauki
Dziś ważny dzień dla świata nauki – rozdanie Nagród Nobla, które co roku wypada 10 grudnia, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Ale kim był Alfred Nobel? Dlaczego Nagroda Nobla jest przyznawana w Sztokholmie, a Nagroda Pokojowa w Oslo? Jakie były największe skandale wokół przyznawania Nagrody, czym ona tak naprawdę jest i dlaczego Szwedzi z jej powodu organizują Tydzień Noblowski? Dlaczego do odbioru najpopularniejszego wyróżnienia w świecie nauki zniechęcano samą Marię Skłodowską-Curie? Dziś mamy dla Was ciekawostki o Nagrodach Nobla – zapraszamy do lektury!
Krótka historia Nagrody Nobla
Jednym z największych skandynawskich symboli – obok fiordów, zimowych rozświetlonych ulic i czerwonych domków – jest Nagroda Nobla. Osobą odpowiedzialną za powstanie prestiżowego wyróżnienia w świecie nauki był wynalazca dynamitu – Alfred Nobel. Postanowił on zadośćuczynić ludziom za stworzenie śmiertelnej broni i w testamencie z 1895 roku zapisał ogromną część majątku na stworzenie funduszu noblowskiego.
Od 1901 roku laureatów wybierają powołane Komitety Akademii Szwedzkiej złożone z naukowców. Uczeni decydują, kto w danym roku zasługuje na medal, dyplom i nagrodę pieniężną w wysokości 11 milionów koron szwedzkich, co w przeliczeniu daje kwotę około 4,2 miliona złotych!
Co ciekawe, początkowo Nagroda Nobla była przyznawana w pięciu dziedzinach: fizyce, chemii, medycynie i literaturze. Komplet uzupełnia nagroda za działalność na rzecz pokoju. Natomiast Szwedzki Bank Narodowy po 67 latach od przyznania pierwszej nagrody uwzględnił nową i ostatnią dziedzinę, jaką była ekonomia. Jak na pewno zauważyliście, nie przyznaje się nagrody w dziedzinie matematyki. Dlaczego? Ponieważ sam Nobel uważał matematykę za naukę teoretyczną, pragnął zaś wspierać odkrycia, które przynoszą ludzkości praktyczną korzyść.
Jedną z najbardziej znanych ciekawostek o Nagrodach Nobla jest ta, że od samego początku istniała jedna wyjątkowa kategoria, która nie była przyznawana w Szwecji… Chodzi oczywiście o Pokojową Nagrodę Nobla.
Dlaczego Pokojową Nagrodę Nobla wręczają Norwegowie?
Choć nagroda na rzecz pokoju jest jedną z najbardziej prestiżowych nagród na świecie, niewiele osób wie, dlaczego to właśnie Norwegia a nie Szwecja odpowiada za jej przyznawanie.
Pokojowa Nagroda Nobla od 1901 roku “należy” do Norwegów, zgodnie z testamentem fundatora. Ciekawostką może być fakt, że… Alfred Nobel nie wyjaśnił, dlaczego dokonał takiego wyboru! Tradycja trwa jednak do dziś. To właśnie w norweskiej stolicy działa komitet złożony z pięciu członków, wspieranych przez ekspertów w Oslo, którzy w atmosferze powagi, co roku wybierają nowego laureata. W 2025 roku tą nagrodą została uhonorowana María Corina Machado – jedna z liderek wenezuelskiej opozycji.
Ciekawostki o Nagrodach Nobla
Wraz z nagrodą pieniężną (w formie czeku) laureaci otrzymują złoty medal oraz kaligrafowany dyplom. Zgodnie z wolą fundatora nagroda w danej dziedzinie może zostać podzielona najwyżej między trzy osoby. Warto też wiedzieć, że wśród nominowanych znalazło się parę kontrowersyjnych postaci. Oto ciekawostki o Nagrodach Nobla i ich laureatach!
- Statystyczny laureat Nobla dostając go ma 59 lat. Natomiast nie wszyscy czekają tak długo. Najmłodszą noblistką jest laureatka Pokojowej Nagrody Nobla z 2014 roku – Pakistanka Malala Yousafzai, która w momencie otrzymania nagrody miała jedynie 17 lat! Najstarszym dotychczas laureatem okazał się Leonid Hurwicz, który w 2007 roku, kiedy przyznano mu Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych, miał 90 lat!
- Jednym z nielicznych, którzy odmówili przyjęcia nagrody był Jean-Paul Sartre w 1964. Jako powód podał, że nikt nie powinien zostać “uwieczniony za życia”.
Noblowskie wpadki
Jak to zwykle bywa, historia weryfikuje laureatów. Oto ciekawostki o bardziej kontrowersyjnych Noblistach!
- Nominacje we wszystkich dziedzinach są tajne przez 50 lat. Dopiero po tym okresie możemy się dowiedzieć, kto był nominowany w danym roku. Z pewnością zaskoczy Was fakt, że do prestiżowej Nagrody Pokojowej byli nominowani m.in… Hitler i Stalin! Nagrodę z kolei otrzymała (w 1991 roku) Aung San Suu Kyi – birmańska polityk, które wkrótce sama stała się twarzą zbrodni, z którymi walczyła. Jednak raz przyznane wyróżnienie, nie może zostać cofnięte.
- Do kontrowersyjnych zwycięzców należą również Peter Handke (pisarz, który negował zbrodnie w Srebrenicy), Knut Hamsun (uhonorowany za osiągnięcia w literaturze modernistycznej, okazał się zadeklarowanym nazistą, a swój medal noblowski podarował w prezencie Goebbelsowi) czy Friz Haber (niemiecki chemik pochodzenia żydowskiego, który opracował m.in. Cyklon B). Do wielkich pominiętych należą z kolei Mendelejew, Einstein czy Tolkien.
- Również w medycynie zaliczono parę wpadek. Nobla przyznano m.in. za odkrycie “krętek nowotworowych” (które nie istnieją), za zabieg lobotomii, czy za pestycydy, które miały zlikwidować problem głodu. W 1927 roku Julius Wagner von Jauregg otrzymał nagrodę za metodę leczenia kiły poprzez zarażenie malarią. Na szczęście Ian Fleming wynalazł penicylinę, za co również dostał Nobla w 1945 roku!
Noblowskie skandale
Nagroda Nobla to prawdziwa kopalnia historii i kontrowersji. Z pewnością zaciekawi Was fakt, że do 2022 roku w różnych kategoriach naukowych przyznano nagrodę łącznie 960 osobom, z czego tylko 61 stanowiły kobiety. Prowadzi to oczywiście do twierdzeń, że komisje noblowskie celowo pomijają kobiety. Czy jest tak naprawdę? Zdecydujcie sami!
Jednym z bardziej znanych przykładów jest dokonanie astrofizyczki Jocelyn Bell Burnell. Ww 1967 roku nasza bohaterka odkryła pulsary, a później opublikowała artykuł ze swoim doradcą, Antonym Hewishem. Jednak za to odkrycie tylko Hewish i inny jego kolega, Martin Ryle, otrzymali w 1974 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki! Podobna sytuacja spotkała również Marię Skłodowską-Curie, lecz za nią wstawił się mąż.
W 2018 roku sensację wywołała decyzja Szwedzkiej Akademii, która zdecydowała się nie przyznawać Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. Była ona pokłosiem skandalu seksualnego, jakiego dopuścił się mąż z jednej członkiń jury. Mężczyzna został oskarżony przez kilkanaście kobiet, a finalnie skazany za popełnione przestępstwa.
Okazuje się, że Nagrody Nobla mogą stanowić temat intryg, pełnych zwrotów akcji. Bardzo głośny był dekret Hitlera wprowadzony w 1937 roku, który zakazywał Niemcom przyjmowania Nagrody Nobla. Stworzona została alternatywna Niemiecka Nagroda Narodowa w dziedzinie Sztuki i Nauki. Miała ona wyprzeć istnienie skandynawskiej nagrody.
Polscy nobliści na skandynawskim gruncie
Całkiem niedawno literacką Nagrodę Nobla otrzymała Olga Tokarczuk w 2018 roku „za wyobraźnię narracyjną, która z encyklopedyczną pasją prezentuje przekraczanie granic jako formę życia”, ale możemy także pochwalić się innymi laureatami: Wisławą Szymborską (w 1996 roku z literatury), Lechem Wałęsą (w 1983 roku Pokojowa Nagroda Nobla), Czesławem Miłoszem (w 1980 roku z literatury), Władysławem Reymontem (1924 roku z literatury), Henrykiem Sienkiewiczem (w 1905 z literatury) i Marią Skłodowską-Curie (w 1903 roku z fizyki i 1 1991 z chemii), która była bohaterką niemałego skandalu!
O jakim skandalu mowa? Maria Skłodowska-Curie miała istotne problemy przy obydwu otrzymanych Nagrodach Nobla. W 1903 roku grupa uczonych francuskich wysunęła kandydaturę jej męża – Piotra Curie – za badania nad promieniotwórczością, pomijając wiodący wkład Marii w badaniach. Dopisano ją dopiero po interwencji Pierre’a, który napisał, że nie przyjmie nagrody, jeśli Akademia Szwedzka nie uwzględni dokonań jego żony. W 1911 roku zablokowano jej kandydaturę w Akademii Nauk, a następnie odradzano wyjazd do Sztokholmu, aby odebrać drugą nagrodę. Stało się to po tym, jak wyszedł na jaw jej romans z pewnym naukowcem, z którym współpracowała. Jedną z niewielu osób, które wówczas wstawiły się za Marią był Albert Einstein. Genialny naukowiec uważał się za jej przyjaciela i wspierał Marię w trudnych chwilach.
Tydzień Noblowski – święto nauki
Ważnym czasem poprzedzającym wybór noblistów jest tzw. Tydzień Noblowski, który co roku ożywia Sztokholm i Oslo. Wówczas oba miasta tętnią życiem, a atmosfera nauki miesza się z miejskim rytmem. Tydzień Noblowski został stworzony po to, by przypomnieć nam, jak ogromne znaczenie w naszym codziennym życiu mają badania naukowe i lata konsekwentnej pracy ludzi, którzy je prowadzą. To święto nauki, które pozwala zrozumieć, jak ogromny wpływ na nasze codzienne życie mają badania naukowe!
Muzeum Nagrody Nobla – emocjonująca podróż po historii nauki
A gdzie najlepiej zapoznać się z historią Nagrody? Odpowiedź jest prosta! W samym sercu starego Sztokholmu, na malowniczym placu Stortorget, gdzie znajduje się Muzeum Nagrody Nobla. Muzeum otwarto w 2001 roku, z okazji setnej rocznicy ustanowienia Nagrody Nobla. To właśnie idea oraz ludzie, którzy otrzymali nagrodę są głównymi bohaterami ekspozycji. W jednej z sal znajduje się wystawa opowiadająca o samym Alfredzie Noblu, a główną ekspozycję stanowi ponad 250 osobistych eksponatów noblistów.
Nobliści składają autografy na krzesłach, które znajdują się w dostępnej dla zwiedzających kawiarni. Dodatkowo przekazują różne osobiste przedmioty, które trafiają na wystawę. A w muzeum zobaczycie m.in.:
- Pióro i notatki Alberta Einsteina
- Rękopis przemówienia Marii Skłodowskiej Curie,
- Maszynopis fragmentów Chłopów z osobistymi poprawkami Władysława Reymonta oraz jego zegarek kieszonkowy, który nosił podczas podróży
- Słynny słoik masła orzechowego noblistki Carolyn Betrozzi, który był dla niej osłodą w trakcie prowadzenia badań naukowych – prawdziwy hit wśród ciekawostek o Nagrodach Nobla!
Największym zaskoczeniem jest jednak konstrukcja sufitowa z przesuwającymi się zdjęciami wszystkich laureatów, których liczba wynosi ponad tysiąc! Na ponowny widok wybranej twarzy trzeba czekać nawet do sześciu godzin! nie da się ukryć, że wizyta pozwala lepiej zrozumieć osiągnięcia laureatów, których działania zmieniły oblicze świata.
Bankiet Noblowski – najbardziej ekskluzywna kolacja świata
Wyobraźcie sobie wieczór, podczas którego wszystko (dosłownie wszystko!) lśni złotem. To właśnie Bankiet Noblowski, który odbywa się co roku, 10 grudnia, w sztokholmskim Ratuszu. To chyba najbardziej prestiżowa kolacja świata!
Po oficjalnej ceremonii wręczenia nagród, która odbywa się w gmachu Filharmonii, goście udają się do Ratusza. Tu w pierwszej kolejności czeka na nich Złota Sala – prawdziwy skarb Sztokholmu. To wnętrze to jeden z najbardziej spektakularnych punktów całego wydarzenia. Ściany pokrywa 18 milionów złotych mozaikowych płytek, wykonanych z 23-karatowego złota.
Po zachwycie Złotą Salą goście schodzą monumentalnymi schodami do Błękitnej Sali, gdzie odbywa się słynny bankiet. Co ciekawe, sala wcale nie jest niebieska – pierwotnie miała taka być, lecz ostatecznie pozostawiono ceglane ściany. Nazwa jednak pozostała.
Po eleganckiej kolacji goście wracają ponownie do Złotej Sali, która zmienia się w przestrzeń pełną muzyki i tańca. To tutaj odbywa się tradycyjny Bal Noblowski – najbardziej wystawne zwieńczenie wieczoru. W blasku złotych mozaik, przy dźwiękach orkiestry, laureaci i goście tańczą do wczesnych godzin porannych!
Zobacz też:
Wykwintne menu
Specjalna komisja wybiera i degustuje różne warianty dań, które trafią na noblowski stół. Niezmiennie, od 78 lat przygotują je kucharze restauracji StadshusKällaren, która działa w sztokholmskim Ratuszu. Nie ma mowy o żadnej wpadce, ponieważ goście wypełniają przed przyjazdem do Szwecji specjalne ankiety, w których informują o swoich preferencjach. Kiedy czyta się menu noblowskich bankietów, można pozazdrościć. Wisława Szymborska, polska laureatka literackiej Nagrody Nobla w 1996 r. próbowała homara w galarecie z kawiorem i „noblowskimi bułeczkami”, perliczki z ziemniakami po lapońsku z sosem cytrynowym. Na deser podano wówczas sorbet jeżynowy.
A jeśli chcielibyście spróbować specjałów z noblowskiego bankietu, możecie to zrobić właśnie w StadshusKällaren. Na specjalne zamówienie restauracja przygotowuje dla gości menu z wybranego roku.
Zapraszamy do Sztokholmu!
Choć na bankiet wstęp mają jedynie laureaci, rodzina królewska i wybrani goście, to podczas wizyty w Ratuszu możecie zajrzeć dokładnie tych samych sal i poczuć atmosferę luksusu, która towarzyszy wydarzeniu od ponad stu lat. Podczas zwiedzania zobaczycie obie sale. Usłyszycie również fascynujące historie o tym wyjątkowym wieczorze, obejrzycie wystawy i poznacie kulisy organizacji jednego z najsłynniejszych bankietów na świecie!
Zainteresowały Was ciekawostki o Nagrodach Nobla i chcecie dowiedzieć się więcej? Zapraszamy na City Breaki w Sztokholmie, podczas których zwiedzimy Ratusz i Muzeum Nagrody Nobla. A wszystko to z lokalnym przewodnikiem!
